Realizacja każdej niemal dużej inwestycji z zakresu budownictwa czy instalacji technicznych związana jest z koniecznością przetransportowania często przekraczających „normalne” gabaryty ładunków – części maszyn, elementów budowlanych itp. – z miejsca ich produkcji na miejsce montażu. Transport taki wymaga nie tylko zastosowania specjalnych pojazdów, lecz także uwzględnienia m.in. bezpieczeństwa innych użytkowników ruchu drogowego oraz stanu dróg.
Transport ponadnormatywny dotyczy pojazdów z ładunkami, których gabaryty przekraczają dopuszczalne rozmiary lub których waga generuje większy od dopuszczalnego dla danego typu drogi nacisk na osie samochodu. Według obowiązujących aktualnie przepisów o przewozie ponadnormatywnym możemy mówić wówczas, gdy wymiary ładunku przekroczą: długość - 16,5 m lub szerokość – 2,5 m lub wysokość – 4 m. W zakresie wagi ponadnormatywnym nazwiemy zestaw (pojazd i ładunek) przekraczający masę 42 ton.
Aktualny stan prawny w zakresie przejazdów nienormatywnych jest efektem kilkuletnich prac mających na celu stworzenie jasnych i kompletnych zasad regulujących ten obszar transportu. Obowiązujące przepisy zawarte są w kilku ustawach, uzupełnionych o kolejne nowelizacje i rozporządzenia. Ostatnie istotne regulacje dotyczą m.in. kwestii wydawania pozwoleń na przejazdy nienormatywne – ich kategorii, organów wydających i opłat za ich brak w momencie wykonywania przejazdu.
Jedną z organizacji mających istotny wkład w stopniową poprawę sytuacji prawnej w zakresie przejazdów ponadnormatywnych jest Ogólnopolskie Stowarzyszenie Przewoźników Transportu Nienormatywnego. Bieżące prace Stowarzyszenia zmierzają do usprawnienia uzyskiwania przez polskich przewoźników pozwoleń na przejazdy nienormatywne w innych krajach niż Polska.
Rys. 1. Transport dźwigarów suwnicy [1]
Rys. 2. Załadunek dźwigarów suwnicy przed transportem [2]
Obowiązujące krajowe przepisy
W zakresie zasad organizacji i realizacji przejazdów ponadgabarytowych obowiązujące są następujące ustawy (w kolejności od najnowszej) [3]:
1. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 4 marca 2013 r., zmieniające rozporządzenie w sprawie wydawania dokumentów stwierdzających uprawnienia do kierowania pojazdami. 2. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 22 czerwca 2012 r. w sprawie pozwoleń na przejazd pojazdów nienormatywnych (Dz.U. z 2012 r., poz. 764) 3. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 23 maja 2012 r. w sprawie pilotowania pojazdów nienormatywnych (Dz. U. z 2012 r., poz. 629) 4. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 4 kwietnia 2012 r. w sprawie wysokości opłat za wydanie zezwolenia na przejazd pojazdu nienormatywnego (Dz. U. z 2012 r., poz. 366) 5. Ustawa z dnia 18 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 222, poz. 1321). 6. Ustawa z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2086)
Rys. 3. Przykład transportu zbiornika o rozmiarach 8,40 m x 74 m oraz wadze 400 ton [6]
Definicje
Pojazd nienormatywny, określany również ponadgabarytowym, określa się na podstawie jego ciężaru bez ładunku lub z ładunkiem, opisanego przez maksymalny nacisk pojedynczej osi lub rozmiary przewożonego ładunku.
Dopuszczalne naciski osi określone zostały już w ustawie o drogach publicznych. Parametr ten wynosi 11,5 t dla dróg publicznych (drogi ogólnego użytku publicznego). Wyjątkiem są drogi krajowe (umożliwiające komunikację pomiędzy dużymi miastami i przejściami granicznymi) oraz wojewódzkie (stanowiące własność danego województwa), po których mogą poruszać się pojazdy o dopuszczalnym nacisku pojedynczej osi do 8 t, których wykaz sporządza Minister właściwy do spraw transportu. Dla pozostałych dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych dopuszczalny nacisk pojedynczej osi wynosi 8 t [4].
Wielkość przewożonego ładunku opisana została za pomocą jego rozmiarów, a w szczególności części wystających poza obrys pojazdu. W tym zakresie wyodrębnia się również pojęcie ładunku niepodzielnego, czyli takiego, który „(…) bez niewspółmiernie wysokich kosztów lub ryzyka powstania szkody nie może być podzielony na dwa lub więcej mniejszych ładunków” i musi być przewożony jako jeden. Pojęcie to jest istotne w przypadku przewożenia często bardzo dużych elementów [5].
Zezwolenia na przejazd nienormatywny
Aby móc poruszać się pojazdem z ładunkiem nienormatywnym (przejazd nienormatywny) po drogach publicznych w Polsce konieczne jest posiadanie odpowiednich zezwoleń.
Aby otrzymać zezwolenie na przejazd pojazdem nienormatywnym konieczne jest złożenie wniosku o wydanie takiego pozwolenia do odpowiednich organów państwowych. Dokumenty te wydawane są w siedmiu kategoriach. Aby otrzymać zezwolenie na przejazd pojazdem nienormatywnym konieczne jest złożenie wniosku o wydanie takiego pozwolenia do odpowiednich organów państwowych, zależnie od kategorii zezwolenia. Zezwolenie na przejazd pojazdem nienormatywnym wydawane jest przez organ właściwy dla danej kategorii dróg – zarządcę drogi, starostę, prezydenta miasta bądź Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad. Każde wydane zezwolenie pozwala na poruszanie się pojazdami i drogami kategorii niższej niż ta, na którą zostało wydane.
Zezwolenia na przejazdy w kategoriach I, III, IV, V i VI wydawane są terminowo, na wybrany czas 1, 6, 12 lub 24 miesięcy. Zezwolenie dla kategorii II wydawane jest na okres 24 miesięcy. Zezwolenie dla kategorii VII dotyczy jednokrotnego (14 dni) lub wielokrotnego (30 dni) przejazdu. Z długością zezwolenia związana jest wysokość wnoszonej opłaty za jego wydanie.
Kategorie I i II zezwoleń wydawane są dla ładunków podzielnych, natomiast kategorie III – VII dla ładunków niepodzielnych. Zgodnie z definicją ładunkiem niepodzielnym określamy taki, który ładunek, który „(…) bez niewspółmiernie wysokich kosztów lub ryzyka powstania szkody nie może być podzielony na dwa lub więcej mniejszych ładunków”[7].
Rys. 1. Transport dźwigara suwnicy [8]
Kategorie zezwoleń na przejazd nienormatywny[9]
Kategoria
Organ wydający
Pojazdy nienormatywne
Drogi
Kat. I
zarządca drogi właściwy dla drogi
a) o wymiarach oraz rzeczywistej masie całkowitej nie większych od dopuszczalnych, b) o naciskach osi nie przekraczających wielkości przewidzianych dla dróg o dopuszczalnym nacisku pojedynczej osi napędowej do 11,5 t;
gminne, powiatowe, wojewódzkie wskazane w zezwoleniu
Kat. II
starosta
a) o długości, wysokości oraz rzeczywistej masie całkowitej nie większych od dopuszczalnych, b) o naciskach osi nie większych od dopuszczalnych dla danej drogi, c) o szerokości nieprzekraczającej 3,5 m;
publiczne, z wyjątkiem ekspresowych i autostrad
Kat. III
starosta, naczelnik urządu celnego
a) o naciskach osi i rzeczywistej masie całkowitej nie większych od dopuszczalnych, b) o szerokości nieprzekraczającej 3,2 m, c) o długości nieprzekraczającej: - 15 m dla pojedynczego pojazdu, - 23 m dla zespołu pojazdów, d) o wysokości nieprzekraczającej 4,3 m;
publiczne
Kat. IV
Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, naczelnik urzędu celnego
a) o rzeczywistej masie całkowitej nie większej od dopuszczalnej, b) o szerokości nieprzekraczającej 3,4 m, c) o długości nieprzekraczającej: - 15 m dla pojedynczego pojazdu, - 23 m dla zespołu pojazdów, - 30 m dla zespołu pojazdów o skrętnych osiach, d) wysokości nieprzekraczającej 4,3 m, e) o naciskach osi nieprzekraczających wielkości przewidzianych dla dróg o dopuszczalnym nacisku pojedynczej osi napędowej do 11,5 t;
krajowe
Kat. V
Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad
a) o naciskach osi nie większych od dopuszczalnych dla danej drogi, b) o szerokości nieprzekraczającej 3,4 m, c) o długości nieprzekraczającej: - 15 m dla pojedynczego pojazdu, - 23 m dla zespołu pojazdów, - 30 m dla zespołu pojazdów o skrętnych osiach, d) wysokości nieprzekraczającej 4,3 m, e) o rzeczywistej masie całkowitej nieprzekraczającej 60 t;
publiczne
Kat. VI
Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad
a) o szerokości nieprzekraczającej: - 3,4 m dla drogi jednojezdniowej, - 4 m dla drogi dwujezdniowej klasy A, S i GP, b) o długości nieprzekraczającej: - 15 m dla pojedynczego pojazdu, - 23 m dla zespołu pojazdów, - 30 m dla zespołu pojazdów o skrętnych osiach, c) wysokości nieprzekraczającej 4,3 m, d) o rzeczywistej masie całkowitej nieprzekraczającej 60 t, e) o naciskach osi nieprzekraczających wielkości przewidzianych dla dróg o dopuszczalnym nacisku pojedynczej osi napędowej do 11,5 t;
krajowe – zgodnie z wykazem dróg, o którym mowa w art. 64c ust. 8
Kat. VII
Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad, prezydent miasta na prawach powiatu
a) wymiarach oraz rzeczywistej masie całkowitej większych od wymienionych w kategoriach I–VI, b) o naciskach osi przekraczających wielkości przewidziane dla dróg o dopuszczalnym nacisku pojedynczej osi napędowej do 11,5 t;
wyznaczona trasa wskazana w zezwoleniu
Kategoria VII
Szczególną w zakresie przejazdów nienormatywnych jest wyznaczona w Rozporządzeniu kategoria VII [10], która obejmuje wszystkie przejazdy nie kwalifikujące się do żadnej z pozostałych. Zezwolenie w tym przypadku wydawane jest na jednokrotny lub wielokrotny przejazd drogami publicznymi w wyznaczonym czasie oraz wyznaczoną trasą.
Zezwolenie takie może być wydane przy spełnieniu następujących warunków:
1. Przewożony ładunek jest niepodzielny i musi być transportowany jednym pojazdem. 2. Na przejazd uzyskano zgodę właściwego dla trasy przejazdu zarządcy drogi. 3. Istnieją możliwości wyznaczenia takiej trasy przejazdu, która zapewni bezpieczeństwo i efektywność ruchu drogowego, a w szczególności: - natężenie ruchu umożliwia bezpieczny przejazd pojazdu nienormatywnego, - stan technicznej sprawności budowli usytuowanych na trasie przejazdu, określony na podstawie przepisów Prawa budowlanego, umożliwia przejazd, - przejazd nie stwarza zagrożenia stanu technicznego obiektów budowlanych położonych w pobliżu trasy przejazdu.
W planowaniu przejazdu ponadgabarytowego niezbędne jest również ustalenie trasy przejazdu z uwzględnieniem warunków przejazdu i stanu technicznego drogi. Jeśli przejazd taki wymaga dostosowania infrastruktury drogowej na jego trasie – np. czasowego usunięcia ograniczeń skrajni drogowej, budowy lub dostosowania lokalnych objazdów, dokonania zmian w organizacji ruchu itp., jego koszty ponosi organizator przejazdu. wskazuje się również np. sposób pilotowania pojazdu, o ile jest ono wskazane.
Częstą praktyką w przypadku przejazdu kat. VII jest pozwolenie na przejazd wyłącznie nocą – szczególnie wówczas, gdy istnieje prawdopodobieństwo zakłócenia ruchu normalnym użytkownikom dróg.
Kiedy można bez zezwolenia?
W ustawie z 18 sierpnia 2012 roku określono również, że bez specjalnego zezwolenia pod drogach publicznych poruszać mogą się pojazdy nienormatywne m.in. następujących rodzajów [11]: - autobusy – w zakresie nacisków na osie pojazdu, - pojazdy, których szerokość i długość bez ładunku nie przekraczają dopuszczalnych, a które przewożą ładunek wystający poza obrysy pojazdu, - pojazdy biorące udział w akcjach ratowniczych oraz bezpośredniej likwidacji skutków klęsk żywiołowych, - pojazdy zarządu drogi, Policji, ITD., biura Ochrony Rządu, ABW, Agencji Wywiadu, CBA, Straży Granicznej, Służby Więziennej, służby Celnej oraz jednostek ochrony przeciwpożarowej.
Oznakowanie oraz pilotowanie przejazdu nienormatywnego
Przejazd pojazdem nienormatywnym związany jest często z powstaniem utrudnień w ruchu drogowym. Dla zapewnienia maksymalnego bezpieczeństwa wszystkim jego uczestnikom stosuje się zasady odpowiedniego oznakowania pojazdu nienormatywnego bądź przewożącego ładunek ponadnormatywny, a w niektórych przypadkach również jego pilotowanie przez dodatkowe pojazdy.
Zasady pilotowania pojazdów nienormatywnych oraz oznaczenia pojazdu pilotującego zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Transporty, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 23 maja 2012 roku.
Pilotaż pojazdu nienormatywnego
Rozporządzenie definiuje podstawowe definicje związane z pilotowaniem pojazdu nienormatywnego. Pilotowanie jest to „(…) zespół czynności wykonywanych na drodze przez pilota korzystającego z pojazdu wykonującego pilotowanie, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa ruchu drogowego podczas przejazdu pojazdu” [12], natomiast pojazd wykonujący pilotowanie to „(…) odpowiednio wyposażony i oznakowany pojazd samochodowy, przy którego użyciu pilot zabezpiecza przejazd pojazdu nienormatywnego lub kolumny pojazdów nienormatywnych" [13].
Jeden samochód pilotujący jest obowiązkowy w przypadku przejazdu pojazdu, którego rozmiar przekracza jedną z wartości: długość – 23 m, szerokość – 3,20 m, wysokość – 4,50 m, masa całkowita – 60 t. Dwa samochody pilotujące – jeden przed, drugi za pojazdem – stosuje się wg rozporządzenia w przypadku, gdy jeden z rozmiarów pojazdu przekracza: długość – 30 m, szerokość – 3,60 m, wysokość – 4,70 m, masa całkowita – 80 t [14].
Pojazdem pilotującym może być każdy pojazd samochodowy o masie nie większej niż 3,5 t.
Pojazd pilotujący powinien być wyposażony w odpowiednie oznakowanie, do którego należy obowiązkowo tablica oznakowania pojazdu wykonującego pilotowanie oraz dwa światła błyskowe barwy żółtej, a opcjonalnie dodatkowe światło barwy białej lub żółtej z napisem „PILOT” oraz dodatkowe światło zamocowane w sposób umożliwiający zmianę kierunku świetlnego. Pojazd taki powinien mieć również łączność radiową z kierowcą pojazdu pilotowanego oraz urządzenia nagłaśniające. Tablica umieszczana jest na początku oraz końcu powstałego ciągu pojazdów, czyli w przypadku dwóch pilotów - z przodu kabiny pojazdu pilotującego jadącego na początku kolumny oraz z tyłu pojazdu pilotującego jadącego na jej końcu [17].
Zadania pilota
Kierowca pojazdu (lub pojazdów) pilotującego ma za zadanie przede wszystkim zadbać o to, by przejazd pojazdu nienormatywnego był jak najbezpieczniejszy zarówno dla pilotowanego pojazdu i jego ładunku, jak i dla wszystkich innych uczestników ruchu drogowego. Zapewnia właściwą organizację przejazdu zgodnie z warunkami zawartymi w zezwoleniu, nadzoruje pojazdu nienormatywny podczas przejazdu bądź postoju, kieruje ruchem drogowym w należnym sobie zakresie oraz podejmuje decyzję o wstrzymaniu pilotażu w razie powstania zagrożenia dla ruchu bądź pojazdu nienormatywnego [18].
Rys. 3. Tablica do oznakowania pojazdu przewożącego ładunek wystający poza obrys pojazdu [19]
Rys. 4. Tablica do oznakowania pojazdu przewożącego ładunek wystający poza obrys pojazdu [20]
Oznakowanie pojazdu nienormatywnego
Konieczność dodatkowego oznakowania pojazdu przewożącego ładunek ponadgabarytowy powstaje w sytuacjach, gdy ładunek ten wystaje poza obrys przewożącego go pojazdu. Do takich sytuacji stosują się zasady art. 61 ustawy Prawo o ruchu drogowym z 20.06.1997 roku.
W przypadku przejazdu nienormatywnego, w którym przewożony ładunek wystaje poza płaszczyzny obrysu pojazdu, należy stosować się do zasady, że ładunek ten nie może wystawać poza płaszczyznę obrysu pojazdu więcej niż 2 m. Jeżeli wystaje na odległość większą niż 0,5 m, wówczas należy go oznaczyć białymi i czerwonymi pasami umieszczonymi na ładunku bądź na tablicy umieszczonej na ładunku w obszarze tylnej jego płaszczyzny, przy czym ilość pasów musi wynosić min. 2 z każdego koloru.
W warunkach niskiej widoczności na końcu ładunku należy umieścić światło czerwone i czerwone światło odblaskowe, a ładunek wystającego z tyłu samochodu osobowego lub przyczepy ciągniętej przez samochód osobowy może być oznaczony chorągiewką koloru czerwonego [21].
.jpg)
