Transport towarów niebezpiecznych

Regulacje prawne

Rozwój przemysłu i technologii, a przede wszystkim dążenie do optymalizacji i automatyzacji procesów produkcyjnych i logistycznych oznacza w praktyce pojawienie się w powszechnym użyciu wielu substancji niebezpiecznych. Są nimi między innymi produkty ropopochodne, materiały wybuchowe, gazy, a także substancje radioaktywne czy zakaźne.

Pojęcie towaru niebezpiecznego obejmuje substancje i przedmioty, które stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi i zwierząt, a także stanu środowiska naturalnego. Zagrożenie to pojawia się przede wszystkim w przypadkach, gdy dochodzi do nieprawidłowego obchodzenia się z ładunkiem niebezpiecznym podczas transportu lub  do wypadku drogowego, w którym uczestniczy pojazd transportujący tego rodzaju towary. 

Aby ograniczyć potencjalne negatywne oddziaływanie na życie i zdrowie niebezpiecznych ładunków w trakcie transportu, stworzono regulacje prawne, ustanawiające obowiązujące warunki postępowania podczas ich przewozu. Postanowienia te, opracowane przez różne instytucje, zawarte są w następujących dokumentach:

• Instrukcja Techniczna Międzynarodowej Organizacji Lotnictwa Cywilnego(ICAO-TI) – rok 1947;
• Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR) – rok 1957;
• Regulamin międzynarodowego przewozu kolejami towarów niebezpiecznych (RID) – rok 1980;
• Umowa europejska dotycząca międzynarodowego przewozu śródlądowymi drogami wodnymi towarów niebezpiecznych (ADN) – rok 2000.  

Transport drogowy w Państwach należących do Unii Europejskiej transport drogowy obwarowany jest zasadami zawartymi w Umowie Europejskiej ADR (THE EUROPEAN AGREEMENT CONCERNING THE INTERNATIONAL CARRIAGEOF DANGEROUS GOODS BY ROAD). Została opracowana oraz wydana przez Europejski Komitet Transportu Wewnętrznego, międzynarodową konwekcję, dotyczącą drogowego przewozu towarów i ładunków niebezpiecznych, stworzoną w Genewie 30 września 1957 roku [1]. 

Przepisy ADR zaczęły obowiązywać jednak dopiero w 1968 roku, czyli dekadę po powstaniu instytucji. W wyniku prowadzonych prac, skupiających się przede wszystkim na jednolitości przepisów, ich prostocie i przejrzystości, wypracowano trójdzielny układ, na który złożyły się Umowa właściwa oraz Załączniki A i B. Umowa właściwa precyzuje stosunki prawne pomiędzy państwami uczestniczącymi, które ratyfikują Umowę ADR, zawiera podstawowe definicje, określa organy nadzoru i kontroli, a także wskazuje wymagania wobec osób organizujących przewóz, kierowcy i doradcy ADR.

Załącznik A „[…] obejmuje podział wszystkich produkowanych na świecie materiałów niebezpiecznych na 13 klas zagrożeń oraz zawiera szczegółową klasyfikację tych materiałów niebezpiecznych w poszczególnych klasach” [2]. W załączniku tym zostały dodatkowo określone ogólne i szczegółowe warunki opakowania pojedynczych materiałów, a także wymagania w zakresie oznakowania materiałów oraz warunki badań i znakowania tych materiałów.

W załączniku B określono z kolei:

• „(…) wymagania dotyczące konstrukcji i dopuszczenia pojazdów w tym m.in.: przyczep, cystern, kontenerów i kontenerów-cystern,
• dodatkowe wyposażenie jednostek transportowych,
• wymagania w stosunku do załogi pojazdu,
• wymagania dotyczące osób uczestniczących w przewozie,
• dokumentację wymaganą przy przewozie,
• wymagania nadzorowania pojazdów oraz ograniczenia przejazdu przez tunele” [3].

Polska przystąpiła do umowy 6 maja 1975 roku (Dz. U. 1975 nr 35 poz. 189), jednak dopiero 1 lutego 1983 roku zostało w niej opublikowane Prawo o Ruchu Drogowym (Dz. U. 1983 nr 6 poz. 35), wprowadzające pierwsze „(…) akty prawne, wprowadzające ADR do polskiej praktyki. Było to Rozporządzenie Ministrów Komunikacji i Spraw Wewnętrznych z dnia 2.12.1983 r. w sprawie warunków i kontroli przewozu drogowego materiałów niebezpiecznych (Dz. U. nr 67 poz. 301) oraz Zarządzenie Ministra Komunikacji z dnia 30.12.1983 r. w sprawie szczegółowych warunków kursowego szkolenia kandydatów na kierowców oraz programów nauczania (Dz. Taryf i Zarz. Kom. nr 23 poz. 160). Dodatkowo opublikowano Obwieszczenie Ministra Komunikacji z dnia 7.12.1983 r. w sprawie ogłoszenia szczegółowego wykazu materiałów niebezpiecznych (Dz. Taryf i Zarz. Kom. nr 20  poz. 149” [4].

Od tego momentu wciąż prowadzony jest proces unifikacji i harmonizacji wewnętrznych przepisów państwowych i Umowy ADR. Efektem tego procesu jest uchwalona 19 sierpnia 2011 roku Ustawa o przewozie towarów niebezpiecznych (Dz. U. 2011 nr 227 poz. 1367). Ostatnia nowelizacja obejmuje lata 2013-2014, a wprowadzono ją Oświadczeniem Rządowym z dn. 28 maja 2013 roku (Dz. U. 2013 poz. 815).Przepisy Umowy ADR nowelizowane są w cyklu dwuletnim, w latach nieparzystych, a jej przepisy obowiązują aktualnie w 44 krajach.

Klasyfikacja, oznaczenia

Transport Towarów Niebezpiecznych w przewozach każdego typu podlega ścisłym regulacjom prawnym, które mają za zadanie zapobiec lub zminimalizować niebezpieczeństwo zagrożenia zdrowia i życia uczestniczących w nim osób oraz środowiska. Dokumentem, który zawiera regulacje prawne z tego zakresu, jest na terenie Polski Umowa ADR – Umowa Europejska dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych. 

Klasyfikacja towarów wg Umowy ADR

W Umowie ADR (Art. 2, pkt 4) czytamy, że do kategorii towarów niebezpiecznych zaliczany jest „[…] materiał lub przedmiot, który zgodnie z ADR, RID lub ADN nie jest dopuszczony, odpowiednio, do przewozu drogowego, przewozu koleją lub przewozu żeglugą śródlądową albo jest dopuszczony do takiego przewozu na warunkach określonych w tych przepisach (…)” [5].

Warunki przewozu i postępowania z materiałami niebezpiecznymi określają szczegółowo załączniki A i B Umowy ADR.

„Załącznik A obejmuje podział wszystkich produkowanych na świecie materiałów niebezpiecznych na 13 klas zagrożeń oraz zawiera szczegółową klasyfikację materiałów w poszczególnych klasach:

• 1 – Materiały i przedmioty wybuchowe
• 2 – Gazy
• 3 – Materiały ciekłe zapalne
• 4.1 – Materiały stałe zapalne, materiały
• 4.2 – Materiały samozapalne
• 4.3 – Materiały wytwarzające w zetknięciu z wodą gazy zapalne
• 5.1 – Materiały utleniające
• 5.2 – Nadtlenki organiczne
• 6.1 – Materiały trujące
• 6.2 – Materiały zakaźne
• 7 – Materiały promieniotwórcze
• 8 – Materiały żrące
• 9 – Różne materiały i przedmioty niebezpieczne

Dodatkowo w tym załączniku określone zostały ogólne i szczegółowe warunki opakowania pojedynczych materiałów, wymagania w zakresie oznakowania materiałów, oraz warunki badań i znakowania tych materiałów” [6].

Wśród istotnych osiągnięć w toku pracy nad przepisami ADR wymienić warto zaprezentowany w poniższej tabeli podział i klasyfikacja materiałów niebezpiecznych (tab. 1). Podział ten jest podstawą dla wszystkich pozostałych przepisów i wytycznych Umowy ADR.

Oznaczenia materiałów niebezpiecznych

Każdy z materiałów (grup materiałów) opisany jest przez dwa rodzaje kodów cyfrowych:

• numer rozpoznawczy materiału – numer UB,
• numer rozpoznawczy zagrożenia. 

Tabela 1. Podział i klasyfikacja materiałów niebezpiecznych wg załącznika A Umowy ADR (opracowanie własne na podst. [7])

W celu sprawnej identyfikacji rodzaju (klasy) przewożonych towarów niebezpiecznych powstał system rozpoznawalnych naklejek – ich przykłady dla wybranych klas zagrożeń prezentujemy poniżej [8]: 

Klasa 1 – materiały i przedmioty wybuchowe.
   
Nalepka ostrzegawcza dla podklasy 1.1, 1.2, 1.3.   

Klasa 3 – materiały ciekłe zapalne (np. paliwa silnikowe).

Oznaczenia w postaci nalepek i napisów umieszczane są na przesyłkach, cysternach, kontenerach i pojazdach. Każdy pojazd przewożący towary niebezpieczne musi być ponadto wyposażony w tablicę w kolorze pomarańczowym, umieszczoną z przodu i z tyłu pojazdu/zestawu pojazdów, prostopadle do osi pojazdu. Na rys. 1 przedstawiono widok rzeczywisty przykładowego sposobu oznakowania pojazdu przewożącego gaz niepalny (zielona nalepka), gaz schłodzony (22) – argon (1951).

Rys. 1. Widok rzeczywisty przykładowego sposobu znakowania pojazdu przewożącego
gaz niepalny (zielona nalepka), gaz schłodzony (22), jakim jest argon (1951).
(Żródło: Linde-Gas Polska Sp. z o.o.) 

Właściwe oznakowanie pojazdu jest istotne z punktu widzenia wszystkich uczestników ruchu. Już sama pomarańczowa tablica stanowi sygnał ostrzegawczy, informujący o przewożonych towarach niebezpiecznych oraz wzywający do zachowania szczególnej ostrożności.

Inną, podobnie jak oznakowanie ważną kwestią jest wyposażenie pojazdu przewożącego materiały niebezpieczne.

Wyposażenie pojazdu przewożącego towary niebezpieczne

Umowa ADR (THE EUROPEAN AGREEMENT CONCERNING THE INTERNATIONAL CARRIAGE OF DANGEROUS GOODS BY ROAD), dotycząca transportu materiałów niebezpiecznych, zawiera podstawowe definicje, określa organy nadzoru i kontroli, a także wskazuje wymagania wobec osób organizujących przewóz, kierowcy i doradcy ADR.

W poprzedniej części artykułu zaprezentowaliśmy zawartość Umowy ADR. Dla przypomnienia:

• Załącznik A Umowy ADR obejmuje podział materiałów niebezpiecznych, ich szczegółową klasyfikację, określa ogólne i szczegółowe warunki ich opakowania, wymagania w zakresie ich oznakowania oraz warunki badań i znakowania materiałów.
• Załącznik B Umowy ADR określa wymagania i obowiązki stron przewozu, nakładając na nie odpowiednie prawa i obowiązki, w tym zawiera szczegółowe informacje nt. wyposażenia pojazdu przewożącego materiały niebezpieczne.

Wyposażenie pojazdu

W tej publikacji zapoznamy się z Załącznikiem B Umowy ADR, który w sposób jednoznaczny określa zasady i reguły mogące w znaczny sposób wpłynąć na skuteczność i bezpieczeństwo działań z udziałem towarów niebezpiecznych w transporcie drogowym – wymagane wyposażenie pojazdów przewożących towary niebezpieczne.

Pojazd przewożący towary niebezpieczne, oprócz prawidłowego oznakowania, musi spełniać ściśle określone wymagania, odnoszące się zarówno do jego warunków technicznych, jak i wyposażenia.

W myśl przepisów części 8 Załącznika B do Umowy ADR, niezależnie od klasy przewożonego materiału niebezpiecznego, w każdym pojeździe obowiązkowo powinny znaleźć się [9]:

• gaśnice (ilość środka gaśniczego zależna od DMC - dopuszczalnej masy całkowitej pojazdu – tabela 1),
• klin pod koła o wielkości odpowiedniej do dopuszczalnej masy całkowitej (DMC) pojazdu i średnicy kół,
• dwa stojące znaki ostrzegawcze.

Tabela 1. Ilość środka gaśniczego dla pożarów A, B i C
(opracowanie własne na podstawie pkt. 8.1.4.1 części 8 załącznika B do Umowy ADR [10])

Pojazd przewożący towary niebezpieczne powinien mieć również dodatkowe wyposażenie na każdego członka załogi w postaci

• kamizelki ostrzegawczej, 
• latarki,
• rękawic ochronnych,
• okularów ochronnych lub innych środków ochrony oczu. 

Walizki ADR

Aby ułatwić odpowiedni dobór wyposażenia pojazdu przewożącego materiały niebezpieczne, w sprzedaży dostępne są kompletne tzw. walizki ADR.

Walizki ADR to minimalne wyposażenie ADR zapewniające ochronę człowieka i środowiska naturalnego. Akcesoria wchodzące w skład tego typu zestawów powinny posiadać odpowiednie certyfikaty i dopuszczenia. Zawartość walizki może być dowolnie uzupełniona. Ważne jest, aby znalazły się w niej akcesoria spełniające wymagania prawa. Każda walizka wyposażona jest w instrukcję obsługi elementów jej zawartości. Krótko mówiąc stanowi wyposażenie, będące idealnym partnerem przewoźnika, gwarantujące bezpieczeństwo i spełnienie wymagań prawa.

Podstawowym kryterium doboru walizki ADR jest znajomość konkretnej klasy zagrożeń – klasyfikacji materiałów niebezpiecznych.

Na rys. 1 przedstawiono przykładowe walizki ADR skompletowane pod kątem klasy 2 – transport przedmiotów zawierających gaz pod ciśnieniem.

W skład walizki wchodzą [11]:

• aparat do płukania oka,
• kamizelka ostrzegawcza,
• latarka,
• łopatka składana,
• okulary ochronne,
• osłona do otworów kanalizacyjnych,
• pochłaniacz wielogazowy,
• pojemnik do zbierania pozostałości i odpadów,
• półmaska,
• rękawice nitrylowe.

Rys. 1. Przykładowa walizka ADR z wyposażeniem

Rys. 2. Przykładowa walizka ADR z wyposażeniem

Elementy obowiązkowego wyposażenia mają za zadanie minimalizować skutki przedostania się substancji niebezpiecznych do środowiska i ograniczyć ich negatywny wpływ na zdrowie człowieka. Celem zapewnienia bezpieczeństwa środki zapobiegawcze winny być znane wszystkim uczestnikom procesu transportowego, w tym przewoźnikom.

Główne zalety walizek ADR to:
1. Kompletne wyposażenie, spełniające wymagania prawa.
2. Bezpieczeństwo użytkowania.
3. Dostosowanie do danej klasy zagrożenia.

Literatura:

[1] http://pl.wikipedia.org/wiki/ADR_(transport)
[3] http://www.tdt.pl/przewoz-towarow-niebezpiecznych/adr.html
[5] Ibidem
[4] dziennikustaw.gov.pl/du/2011/s/227/1367/D2011227136701.pdf‎ - Ustawa o przewozie towarów niebezpiecznych z 19 lipca 2010r, Dz.U. Nr 227 Poz. 1367
[5] http://www.tdt.pl/przewoz-towarow-niebezpiecznych/adr.html
[6] „Transport drogowy materiałów niebezpiecznych” - materiały szkoleniowe 21-22 maja 2011r.
[7] http://pl.wikipedia.org/wiki/ADR_(transport) 
[8] Transport drogowy materiałów niebezpiecznych w ramach projektu Akademia Innowacyjnego Logistyka – materiały szkoleniowe – maj 2011
[9] http://www.dekra.pl/Article/340/Stacje kontroli pojazdow/ADR
[10] http://e-hak24.pl/adr-bhp/walizka-adr-2011-2013.html

Inne źródła:

Zdzisław Rojek, Marek Różycki, Bezpieczeństwo historią pisane – 50 lat ADR, Towary Niebezpieczne, nr 3/2007.

Podobne publikacje

Transport nienormatywny Cz. I

sprawdź

Transport nienormatywny Cz. I

sprawdź

Transport nienormatywny Cz. I